Gilfach

Mae'r rhan fwyaf o safleoedd treftadaeth yn rhoi un peth ichi: tŷ, neu heneb, neu gynefin. Mae Gilfach yn rhoi daliad gweithio cyfan, mewn un darn, ac mae hynny'n ddigon anarferol i gyfiawnhau gwyriad.

Prynodd Ymddiriedolaeth Natur Maesyfed y fferm yn 1988 yn nyffryn Marteg ger Sant Harmon, ac mae wedi'i rheoli ers hynny fel gwarchodfa natur heb ddatgymalu'r hyn a'i gwnaeth yn fferm.

Y tŷ

Tŷ hir o darddiad canoloesol yw'r ffermdy — tŷ a beudy dan yr un to gyda chyntedd croes rhyngddynt — wedi'i newid yn ddiweddarach ond gyda'r trefniant gwreiddiol yn dal yn ddarllenadwy.

Dyna adeilad nodweddiadol ucheldir Cymru ac fe'i disgrifir ar y dudalen adeiladau brodorol. Mae gweld un yn ei fuarth ei hun, ar ei dir ei hun, gyda'r caeau yr oedd yn perthyn iddynt yn dal o'i gwmpas, yn gwneud mwy nag unrhyw faint o ddarllen.

Y dilyniant cyfan

Cerddwch i fyny o'r afon ac fe ewch drwy bob parth o fferm ucheldirol Gymreig yn eu trefn.

Llawr y dyffryn: Marteg, gyda'r eog, llysywen bendoll y nant a'r trochwr, a'r ddôl lifogydd wrth ei hymyl.

Y tir mewnol: caeau caeedig ger y tŷ, y tir gorau, wedi'u torri am wair. Rheolir gweirgloddiau Gilfach yn draddodiadol — toriad hwyr, dim gwrtaith — ac maent yn dal y fflora a fu unwaith yn gyffredin ac sydd bellach yn brin.

Y ffridd: y borfa arw rhwng y tir caeedig a'r mynydd agored, wedi'i gwella'n rhannol, â mur o'i chwmpas. Dyma'r parth mwyaf addysgiadol ar unrhyw fferm fynydd Gymreig, a dyma lle mae'r caeau segur a'r adfeilion fel arfer.

Y mynydd agored: porfa heb ei hamgáu uwchlaw.

Y graddiant hwnnw yw holl resymeg ffermio ucheldirol, a bron yn unman arall ni allwch ei gerdded mewn awr gyda dehongliad ar hyd y ffordd.

Beth arall sydd yno

Rhedai Rheilffordd Canolbarth Cymru drwy'r dyffryn a chaeodd yn 1962. Mae ei haliniad a thwnnel wedi goroesi ar y warchodfa.

Barcutiaid coch uwchben, nad yw'n syndod: dyma'n union y wlad lle goroesodd y rhywogaeth ei difodiant bron ym Mhrydain.

Ceir carneddau o'r Oes Efydd ar y bryn uwchlaw, a gweddillion anheddiad cynharach yn y ffridd.

Ymweld

Mynediad am ddim, ar agor drwy'r flwyddyn, gyda pharcio. Mae'r ffermdy'n gweithredu fel canolfan ymwelwyr gydag oriau agor cyfyngedig — holwch cyn teithio os ydych am fynd y tu mewn.

Ceir llwybr natur a thaith hirach i'r mynydd. Mae'r traciau'n arw a'r tir yn wlyb.

Mae Sant Harmon ryw filltir i'r dwyrain a Rhaeadr Gwy bedair milltir i'r de, gyda Chwm Elan y tu hwnt.