Canllaw

Darllen y Tir

Sut i wahaniaethu rhwng mwnt a thomen wastraff, wal amgaead a gwrych canoloesol, a llethr amaethu a theras naturiol, heb unrhyw offer o gwbl.

Nid oes arwydd ar y rhan fwyaf o'r hyn sy'n werth sylwi arno ym Mhowys. Nid gwybod ffeithiau yw'r sgìl; gwybod pa lympiau mewn cae sy'n werth ail edrych arnynt ydyw.

Twmpathau

Mae mwnt yn gôn â phen gwastad, fel arfer rhwng pedwar a deng metr o uchder, bron bob amser â ffos o amgylch ei waelod ac yn aml â llwyfan petryalog isel ynghlwm wrtho — y beili. Bydd ger man croesi nant neu ar ymyl dyffryn. Mae cannoedd ym Mhowys.

Mae crug crwn yn perthyn i'r Oes Efydd, yn is ac yn fwy cromennog, fel arfer ar gefnen neu'r nenlinell yn hytrach nag mewn dyffryn, ac yn aml mewn grŵp.

Mae tomen wastraff yn rhydd, ag ochrau serth, yn ddiffrwyth, ac mae ganddi lystyfiant gwahanol i'r tir o'i hamgylch. Gerllaw bydd pant y daeth y deunydd ohono.

Gall twmpath â phen gwastad iawn a ffurf amheus o reolaidd fod yn dwmpath melin wynt, yn dwmpath gwylio mewn parc, neu'n safle tas wair.

Cloddiau a ffosydd

Mae pa ochr y mae'r ffos arni'n dweud wrthych beth oedd y diben. Mae gan waith amddiffynnol y ffos ar yr ochr y disgwylir trafferth ohoni. Mae gan ffin y ffos y tu allan i dir y sawl a'i hadeiladodd, am fod y pridd yn cael ei daflu ar eich tir eich hun.

Mae ffos Clawdd Offa ar yr ochr orllewinol. Dyna'r ffaith a ddyfynnir amlaf amdano a'r rheswm pam mae'r rhan fwyaf o bobl yn ei ddehongli fel gwaith sy'n wynebu Cymru.

Sianel sy'n rhedeg ar hyd cyfuchlin yw ffrwd felin, yn rhyfeddol o wastad dros bellteroedd hir, yn cludo dŵr at olwyn felin neu fwynglawdd. Os dewch o hyd i ffos lorweddol nad yw'n draenio dim, dilynwch hi.

Caeau

Mae cefnen a rhych yn rhychiad ar yr wyneb, â'r cefnennau ychydig fetrau ar wahân, a gynhyrchwyd drwy aredig i un cyfeiriad dros ganrifoedd. Lle mae wedi goroesi ym Mhowys, mae ar lawr dyffrynnoedd a fu'n dir âr ac sydd wedi bod yn dir pori ers hynny.

Terasau ar lethr yw llethrau amaethu, wedi'u ffurfio wrth i bridd symud i lawr y llethr yn erbyn ffin wrth aredig. Maent yn edrych fel grisiau naturiol, ond nid ydynt.

Mae dyddio gwrychoedd yn ddull bras sy'n werth ei wybod. Cyfrwch rywogaethau coediog mewn darn deng llath ar hugain, cymerwch gyfartaledd sawl darn, ac mae pob rhywogaeth yn cynrychioli tua chanrif yn fras iawn. Mae'n annibynadwy o ran manylion ac yn ddefnyddiol wrth gymharu: mae gwrych â saith rhywogaeth yn hŷn nag un cyfagos â dwy, beth bynnag yw'r dyddiadau absoliwt.

Ffurf y wal yw'r dangosydd cyflymaf ym Mhowys. Waliau syth yn rhedeg ar draws bryn agored yw cau tir seneddol o ddiwedd y ddeunawfed ganrif neu ddechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Mae ffiniau crwm afreolaidd â choed gwrych mawr yn hŷn, ac yn aml yn llawer hŷn.

Yr hyn a adawyd

Toriadau petryalog gwastad i mewn i lethr yw llwyfannau tai, fel arfer â chlawdd bach o amgylch tair ochr, ac yn aml dan danadl am fod y pridd wedi'i gyfoethogi. Mae rhes ohonynt yn y ffridd yn anheddiad anghyfannedd.

Petryalau hir a chul yw sylfeini tai hir, fel arfer pedwar neu bum metr wrth bymtheg neu ragor, gyda chyntedd croes yn weladwy fel bwlch yn y waliau ochr.

Mae coed yn dweud wrthych. Mae sycamorwydd ac ynn mewn clwstwr ar fryn agored fel arfer yn golygu annedd. Mae danadl a dail tafol yn golygu nitrogen, sy'n golygu tail, sy'n golygu pobl neu stoc. Yn aml plannwyd criafolen unigol wrth adfail yn fwriadol.

Tir dan laswellt

Mae dau gyflwr yn datgelu gwrthgloddiau sy'n anweledig weddill yr amser.

Mae haul isel, yn gynnar yn y bore neu'n hwyr yn y prynhawn yn y gaeaf, yn taflu cysgodion dros lympiau bychain a gall wneud i system gaeau gyfan ymddangos mewn man yr ydych wedi cerdded drosto ganwaith.

Mae haen ysgafn o eira, neu rew caled yn dadmer yn anwastad, yn gwneud yr un peth o'r cyfeiriad arall.

Yna gwiriwch

Nid yw dim o'r uchod yn profi dim. Dylid gwirio popeth sy'n werth ail edrych arno yn erbyn Coflein, sydd am ddim, a'r Cofnod Amgylchedd Hanesyddol lleol drwy Archwilio. Os nad yw safle wedi'i gofnodi, a'ch bod yn hyderus, bydd y Cofnod am gael gwybod.

Peidiwch â chloddio. Peidiwch â defnyddio datgelydd metel. Ar heneb gofrestredig mae'r ddau'n droseddau, ac ar unrhyw beth arall byddwch yn dinistrio'r dystiolaeth ar gyfer yr hyn y gwnaethoch sylwi arno.