Rhanbarth

Gwy Uchaf ac Elan

Gwag ar y map, ond nid yn wag o gwbl. Cronfeydd dŵr, ffyrdd porthmyn, gweithfeydd plwm, a'r ffermydd a symudwyd i wneud lle i Birmingham.

Mae afon Gwy uwchlaw Llanfair-ym-Muallt yn rhedeg drwy wlad sy'n mynd yn fwyfwy gwag nes iddi gyrraedd ei tharddle ar Bumlumon. I'r gorllewin o Raeadr Gwy mae afonydd Elan a Chlaerwen yn draenio llwyfandir uchel sydd bron heb unrhyw anheddiad parhaol, ac nad oedd erioed yn cynnal llawer.

A dyna'n union pam y dewisodd Corfforaeth Birmingham y lle.

Beth i chwilio amdano

Argaeau Elan, a adeiladwyd rhwng 1893 a 1904 ac a agorwyd gan Edward VII. Pedair cronfa yn y cam cyntaf, a Chlaerwen wedi'i hychwanegu ym 1952. Aeth ffermydd, dau blasty a chapel o dan y dŵr, a symudwyd tua chant o bobl gyda llawer llai o iawndal a llawer llai o seremoni nag y byddai maint y gwaith yn ei awgrymu.

Y draphont ddŵr. Mae dŵr yn dal i redeg i Birmingham drwy ddisgyrchiant dros saith deg tair milltir, a gellir dilyn ei llinell ar draws y wlad tua'r dwyrain.

Abaty Cwm-hir, i'r gogledd-ddwyrain o Raeadr Gwy, lle adeiladodd y Sistersiaid gorff eglwys hirach nag unrhyw un yng Nghymru ac na lwyddasant erioed i'w gwblhau.

Ffyrdd porthmyn dros y rhostir tua Cheredigion, a'r tafarndai adfeiliedig a'u gwasanaethai.

Llwybrau pori defaid ac adfeilion hafodydd, cartrefi haf system ffermio drawstrefol a barhaodd yma'n hwy nag yn y rhan fwyaf o Gymru.

Ffynonellau

Heneb — the Trust for Welsh Archaeology, Historic Landscape Character Assessments covering the upper Wye and the Elan uplands.
Coflein (RCAHMW), the national monuments record for sites within the region.
Cadw, Cof Cymru designation records for listed buildings and scheduled monuments.
British Geological Survey, 1:50,000 mapping and memoirs for mid Wales.
Transactions of the Radnorshire Society, and Dŵr Cymru Welsh Water published estate history.