Odynau Calch Llanymynech

Wrth droed Bryn Llanymynech, wrth Gamlas Maldwyn, ceir safle diwydiannol sy'n caniatáu ichi ddarllen proses gyfan o wyneb y graig i'r cwch mewn tua hanner awr ar droed.

Odyn Hoffmann

Y prif beth yw strwythur hirgrwn mawr gyda simnai uchel, a adeiladwyd tua 1899.

Datrysodd odyn Hoffmann, a batentwyd yn yr Almaen yn 1858, broblem gyda llosgi calch confensiynol: rhaid cynhesu, llosgi, oeri a gwagio odyn gyffredin mewn cylch, sy'n gwastraffu llawer iawn o danwydd ac amser.

Mewn odyn Hoffmann y tân sy'n symud. Mae cylch o siambrau o amgylch ffliw canolog, ac mae'r parth llosgi'n teithio o amgylch y cylch tra bod y siambrau y tu ôl iddo'n oeri ac yn cael eu gwagio a'r rhai o'i flaen yn cael eu llwytho. Nid yw'r llosgi byth yn stopio, ac mae'r nwyon poeth o'r tân yn rhagdwymo'r siambrau nesaf ar eu ffordd i'r simnai.

Ychydig iawn sydd wedi goroesi yn unrhyw le ym Mhrydain. Mae hon wedi'i chadarnhau ac ar agor i'r cyhoedd gyda dehongliad, sy'n ei gwneud yn un o henebion diwydiannol mwyaf addysgiadol Cymru.

Gweddill y broses

Y chwarel. Mae'r wynebau ar y bryn uwchlaw'n enfawr ac yn dominyddu'r pentref. Mae'r calchfaen yma o ansawdd uchel ac roedd galw amdano ar gyfer amaethyddiaeth, adeiladu ac, yn bwysicaf, fel fflwcs mewn gwneud haearn.

Y llethr. Deuai'r cerrig i lawr o'r chwarel ar lethr a weithiai drwy ddisgyrchiant, gyda wagenni llwythog yn tynnu rhai gwag i fyny.

Yr odynau tynnu. Saif rhes o odynau ysbeidiol hŷn wrth ochr odyn Hoffmann, gan ddangos y dechnoleg a ddisodlwyd ganddi.

Y lanfa. Mae Camlas Maldwyn yn rhedeg heibio, ac aeth y calch wedi'i losgi allan mewn cychod. Adeiladwyd y gamlas ar gyfer calch a glo, ac nid oes lle gwell ym Mhowys i weld pam.

Y gweithfeydd hŷn

Mae'r un bryn yn cynnwys Ogof, cymhleth o ogof a mwynglawdd a weithiwyd am gopr, gyda darnau arian Rhufeinig a gweddillion dynol wedi'u cael ynddo. Mae'n un o ychydig iawn o fwyngloddiau metel sicr Rufeinig yng Nghymru.

Mae'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig oherwydd ei boblogaethau o ystlumod ac nid oes mynediad iddo.

Mae bryngaer o'r Oes Haearn ar ben y bryn, yn amgáu tua 57 hectar, un o'r mwyaf yn y Mers.

Felly mae'r dilyniant ar yr un bryn hwn yn rhedeg: bryngaer o'r Oes Haearn, mwynglawdd copr Rhufeinig, chwarel galchfaen o'r ddeunawfed a'r bedwaredd ganrif ar bymtheg, glanfa gamlas, odyn Hoffmann, ac yn awr warchodfa natur ar lawr y chwarel segur.

Ymweld

Mynediad am ddim, gyda pharcio a phaneli dehongli. Mae Llwybr Clawdd Offa yn mynd dros y bryn.

Rheolir tir y chwarel bellach fel gwarchodfa natur ar gyfer glaswelltir calchfaen, tegeirianau a gloÿnnod byw, sef yr hyn sy'n digwydd i chwarel galchfaen wedi'i gweithio allan a'i gadael yn llonydd am ychydig ddegawdau. Cadwch draw o wynebau'r chwarel eu hunain.