Dyffryn Hafren

Mae afon Hafren yn tarddu ar Bumlumon ac yn rhedeg i'r gogledd-ddwyrain drwy'r coridor lletaf ym Mhowys cyn troi tua Swydd Amwythig. Ar ei hyd hi y diwydiannwyd bron popeth yn y sir hon a gafodd ei ddiwydiannu.

Llanidloes ger y tarddle, y Drenewydd yn y canol, a'r Trallwng yn y pen gogleddol. Rhyngddynt mae cadwyn o bentrefi sy'n bodoli oherwydd bod yr afon yn fordwyadwy, neu'r gamlas, neu am fod y rheilffordd wedi dilyn yr un llinell am yr un rhesymau.

Beth i chwilio amdano

Camlas Maldwyn, a agorwyd fesul cam o'r 1790au, yn rhedeg o'r Drenewydd tua'r gogledd hyd ffin Swydd Amwythig. Cludai galch, glo a phren, ni wnaeth lawer o arian erioed, ac mae ei glanfeydd a'i hodynau calch ymhlith olion diwydiannol gorau eu cadw yng ngogledd y sir.

Melinau gwlân. Y Drenewydd a Llanidloes oedd canolfannau masnach wlanen Cymru, ac mae'r adeiladau gwehyddu tal aml-lawr â rhesi hir o ffenestri yn dal yn y ddwy dref, wedi'u haddasu at ddefnydd arall gan amlaf.

Dolydd llifogydd ac olion symudiad yr afon. Mae afon Hafren wedi newid ei chwrs dro ar ôl tro yma, ac mae hen sianeli'n ymddangos fel pantiau llaith, crwm yn y caeau.