Croglofft Llananno

Eglwys fach, syml yw Sant Anno wrth yr A483 yn nyffryn Ieithon, yn hawdd gyrru heibio iddi, ac mae'n cynnwys un o gampweithiau celf ganoloesol Cymru.

Y groglofft

Croglen a llofft grog o ddiwedd y bymthegfed neu ddechrau'r unfed ganrif ar bymtheg, yn rhedeg ar draws lled llawn yr eglwys, mewn derw.

Mae'r cerfio'n eithriadol o ddwys: rhwyllwaith, canghennau gwinwydd, dail, a rhes o bump ar hugain o gilfachau ar hyd blaen y llofft yn dal ffigurau o broffwydi ac apostolion gyda Christ yn y canol. Mae'r manylder yn haeddu sefyll o'i flaen am amser maith, ac mae tortsh yn helpu am ei fod mewn cysgod am y rhan fwyaf o'r dydd.

Mae'n perthyn i'r hyn a elwir fel arfer yn ysgol gerfwyr y Drenewydd, grŵp o weithdai oedd yn gweithio yng nghanolbarth Cymru a'r Mers tua 1500. Mae gan Lanwnnog, Llanbister, Patrishow a Phencraig waith o'r un traddodiad, ac nid oes unman arall ym Mhrydain sydd â chrynodiad tebyg o groglenni sydd wedi goroesi.

Ystyrir yn gyffredinol mai amnewidion Fictoraidd yw'r ffigurau yng nghilfachau'r llofft.

Pam y goroesodd

Dau dro o lwc.

Yn gyntaf, y Diwygiad. Roedd croglenni'n darged uniongyrchol i eiconoclasm — dinistriwyd y grog ei hun, y croeshoeliad uwchlaw'r llofft, bron yn gyffredinol, ac aeth llawer o'r croglenni gydag ef. Mewn plwyfi anghysbell a thlawd gadawyd y llofft yn aml yn ei lle, am fod ei symud yn costio arian nad oedd gan neb.

Yna'r Fictoriaid. Ailadeiladwyd yr eglwys yn 1876 a 1877, a fyddai fel arfer wedi golygu taflu'r groglen allan fel annibendod. Yma fe'i tynnwyd i lawr yn ofalus a'i rhoi'n ôl yn yr adeilad newydd.

Y penderfyniad hwnnw, gan bwy bynnag a'i gwnaeth, yw'r rheswm bod hon yn bodoli.

Pam yma

Ffenomen o'r bymthegfed ganrif yw croglenni Sir Faesyfed a Sir Drefaldwyn, ac maent yn dilyn y ffyniant ailadeiladu ar ôl gwrthryfel Glyndŵr, pan dawelodd y wlad a bod gan rydd-ddeiliaid Cymreig arian i'w wario ar eglwysi eu plwyfi.

Cynhyrchodd yr un cyfnod y tai pren sy'n rhoi i Sir Faesyfed ei stoc ryfeddol o adeiladau domestig. Yr un cyfoeth, yr un seiri ac yn aml iawn yr un degawd sydd y tu ôl i'r croglenni a'r tai.

Ymweld

Mynediad am ddim, fel arfer ar agor, dim cyfleusterau, lle parcio cyfyngedig ar ymyl y ffordd. Mae'n eglwys weithredol.

Mae Llanbister dair milltir i'r gogledd ac mae ganddi eglwys y ceir mynediad iddi drwy'r tŵr a chroglen dda arall. Mae'r drydedd yn y grŵp yn Llanwnnog, ger Caersŵs. Mae gwneud y tair mewn diwrnod yn un o'r teithiau bychain gorau ym Mhowys.