Castell Dolforwyn

Adeiladwyd pob castell arwyddocaol arall ym Mhowys gan Normaniad, arglwydd y Mers neu frenin Seisnig. Adeiladwyd hwn gan dywysog Cymreig, yn fwriadol, i wneud pwynt, a chostiodd y pwynt hwnnw'n ddrud iddo.

Yr her

Yn 1273 dechreuodd Llywelyn ap Gruffudd adeiladu ar gefnen uwchlaw Hafren, bedair milltir o'r castell brenhinol yn Nhrefaldwyn. Gosododd hefyd fwrdeistref wrth ei ymyl.

Dywedodd y goron Seisnig wrtho am stopio. Anfonodd llywodraeth raglywodraethol yr Edward I ifanc orchymyn pendant: rhoi'r gorau i'r gwaith, am fod y safle o fewn arglwyddiaeth y brenin ac nad oedd trwydded wedi'i rhoi. Mae sylwedd ateb Llywelyn wedi goroesi ac nid oedd yn gymodlon — nododd ei fod yn adeiladu yn ei dywysogaeth ei hun, fod Cytundeb Trefaldwyn 1267 wedi ei gydnabod yn Dywysog Cymru, ac nad oedd angen caniatâd neb arno.

Parhaodd i adeiladu. Bwriad y fwrdeistref oedd tynnu masnach oddi wrth Drefaldwyn, felly roedd yn her fasnachol yn ogystal ag un filwrol.

Y golled

Parhaodd bedair blynedd. Yn ymgyrch 1277 gosododd Roger Mortimer warchae arni ac ildiodd y garsiwn, yn ôl yr adroddiadau am brinder dŵr. Daliodd Mortimer hi wedyn ac aeth y castell drwy ddwylo Seisnig am weddill ei oes weithredol, gan ddirywio o'r bymthegfed ganrif ymlaen.

Bum mlynedd ar ôl hynny, roedd Llywelyn yn farw ger Llanfair-ym-Muallt a'r dywysogaeth gydag ef.

Beth sydd yno

Amgaead hir a chul ar ben y gefnen, gyda gorthwr hirsgwar ar un pen a thŵr crwn ar y llall, neuadd, ffynnon a seston, wedi'u gosod i ffitio'r gefnen yn hytrach nag unrhyw gynllun wedi'i fewnforio.

Cloddiwyd y safle dros ddau ddegawd o 1981 ymlaen gan Lawrence Butler, a dyna pam mae'r muriau wedi'u cadarnhau ac yn ddarllenadwy. Cyn hynny roedd bron yn gyfan gwbl dan ddaear ac wedi'i anghofio i raddau helaeth.

Ni wreiddiodd y fwrdeistref wrth ei ymyl. Gellir darllen ei hamlinell yn wan yn y cae i'r gorllewin, ac mae'n werth treulio deng munud gyda'r cynllun.

Pam mae'n bwysig

Yn gyffredinol addasai tywysogion Cymru safleoedd a oedd eisoes yn bodoli neu'n cadarnhau'r hyn a gipiasant. Adeilad newydd ar safle newydd gan reolwr Cymreig ar anterth ei awdurdod yw Dolforwyn, ac mae ei phensaernïaeth yn ddehongliad Cymreig o adeiladu cestyll cyfoes yn hytrach na chopi ohono.

Mae hefyd yn ddatganiad gwleidyddol y gellir ei ddyddio. Nid oes llawer o adeiladau yng Nghymru lle gallwch bwyntio at y gwaith maen a dweud iddo gael ei osod yno'n benodol i gythruddo brenin Lloegr, a bod y brenin wedi sylwi.

Ymweld

Cadw, mynediad am ddim. Parciwch ar y gwaelod ger Aber-miwl a cherddwch i fyny; mae'n llwybr serth drwy gae ac yn cymryd tua phymtheg munud.

Mae'r olygfa'n egluro'r safle ar unwaith: dyffryn Hafren, Trefaldwyn, a golygfa ymhell i mewn i Loegr.