Eglwys Diserth

Rhwng 1850 a 1890 adferwyd bron pob eglwys blwyf yng Nghymru. Disodlwyd toeau, tynnwyd plastr oddi ar y muriau, rhwygwyd y seddau bocs allan, tynnwyd orielau a gosodwyd lloriau newydd, fel arfer â'r bwriadau gorau ac yn aml â chanlyniadau trychinebus i'r tu mewn hanesyddol.

Ni chafodd Diserth ei hadfer. Ni allai'r plwyf fforddio hynny, ac roedd y boblogaeth wedi symud tua'r Bontnewydd-ar-Wy a Llandrindod, felly ni wthiodd neb amdano.

Beth mae hynny'n ei olygu

Cerddwch i mewn ac rydych mewn tu mewn eglwys blwyf o'r ddeunawfed ganrif, fwy neu lai yn gyflawn.

Seddau bocs, yn ddigon uchel i eistedd ynddynt yn breifat, gydag enwau'r teuluoedd a'u daliai wedi'u paentio ar y drysau a dyddiadau o'r ddeunawfed a dechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Rhentid sedd, ac roedd ble'r oeddech yn eistedd yn cyhoeddi pwy oeddech, darn o hanes cymdeithasol y gellir ei ddarllen oddi ar y gwaith pren.

Pulpud tri llawr: y clerc ar y gwaelod, y darllenydd yn y canol, y pregethwr ar y brig. Mae'r trefniant yn gwneud y flaenoriaeth yn amlwg — y bregeth yw'r digwyddiad, ac mae'r pulpud yn dominyddu'r adeilad mewn ffordd a fyddai wedi dychryn adeiladwr canoloesol.

Muriau gwyngalchog, to syml, llawr carreg a gwydr clir.

Pam mae'n bwysig

Bron nad oes dim tebyg wedi goroesi yng Nghymru, ac ychydig iawn yn Lloegr.

Mewn gwirionedd delwedd Fictoraidd yw delwedd feddyliol y rhan fwyaf o bobl o hen eglwys blwyf: gwydr lliw tywyll, meinciau'n wynebu'r dwyrain, allor amlwg, croglen gangell. Mae'r trefniant hwnnw'n dyddio o ddadl ddiwinyddol yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, nid o'r Oesoedd Canol.

Mae Diserth yn dangos yr hyn oedd yno cyn i'r ddadl honno gael ei hennill, a dyma'r lle gorau ym Mhowys i ddeall y gwahaniaeth.

Yr adeilad

Gwaith canoloesol — mae'r eglwys wedi'i chysegru i Gewydd, sant Cymreig cynnar — mewn mynwent gron uwchlaw afon Ieithon, gydag ywen o gryn oed a ffrâm gloch yn y tŵr.

Mae'r lleoliad yn rhan ohoni. Nid oes pentref. Saif yr eglwys ar ei phen ei hun gyda fferm gerllaw, am mai gwasgaredig oedd yr anheddiad a wasanaethai ac mae wedi symud ers hynny.

Ymweld

Mynediad am ddim, fel arfer ar agor, heb staff, i lawr lôn oddi ar y ffordd rhwng Howey a'r Bontnewydd-ar-Wy. Cyfyngedig yw'r lle parcio.

Eglwys weithredol ydyw, a ddefnyddir o bryd i'w gilydd, ac nid oes gwres na goleuadau ynddi mewn unrhyw ystyr fodern, sy'n rhan o'r effaith.

Pencraig, ugain milltir i'r dwyrain, yw'r eglwys hanfodol arall ym Mhowys ac mae'n achos cyferbyniol: ailadeilad o'r bymthegfed ganrif o'r safon uchaf, gyda'r dodrefn canoloesol yn gyflawn. Rhyngddynt cewch y rhan fwyaf o'r hyn sydd gan y sir hon i'w gynnig o ran tu mewn eglwysi.