Safle · abaty Sistersaidd

Abaty Cwm-hir

Cynlluniodd y Sistersiaid gorff eglwys hirach nag unrhyw un arall yng Nghymru, ond ni chafodd ei orffen. Dywedir bod Llywelyn ap Gruffudd wedi'i gladdu yn y rhan a adeiladwyd ganddynt.

Byddai'r Sistersiaid yn chwilio am leoedd nad oedd ar neb arall eu heisiau, a daethant o hyd i un yma: dyffryn hir, cul yng nghanol Sir Faesyfed, gyda nant, porfa dda uwchlaw a dim cymdogion.

Sefydlwyd yr abaty yn 1176 dan nawdd Cadwallon ap Madog, arglwydd Cymreig Maelienydd, a nawdd Cymreig a fu iddo drwy gydol ei hanes. Roedd hynny o gymaint o bwys yn wleidyddol ag yn economaidd.

Corff yr eglwys na chafodd ei orffen

Cynlluniodd y mynachod eglwys â chorff o bedwar bae ar ddeg. Mae hynny'n hirach nag unrhyw eglwys arall yng Nghymru, ac yn hirach na'r rhan fwyaf o eglwysi cadeiriol Lloegr yn y cyfnod, ond ni chafodd ei chwblhau.

Nid oes sicrwydd pam. Safai'r abaty ar ffin a newidiodd ddwylo dro ar ôl tro; arglwyddi Cymreig oedd ei noddwyr, a gallai eu ffawd newid yn dreisgar; ac ymddengys na fu'r gymuned erioed yn ddigon mawr i lenwi'r hyn a gynlluniwyd. Mae'r raddfa'n awgrymu uchelgais a oedd wedi rhedeg ymhell o flaen yr adnoddau.

Sylfeini yw'r hyn sydd wedi goroesi, wedi'u marcio mewn glaswellt wedi'i dorri, ac amlinell y corff enfawr hwnnw yw holl bwynt yr ymweliad. Mae sefyll yn y pen gorllewinol ac edrych tua'r dwyrain yn rhoi gwell ymdeimlad o uchelgais y Sistersiaid na'r rhan fwyaf o adeiladau cyflawn.

Llywelyn

Traddodiad, nid tystiolaethAethpwyd â'i ben i Lundain. Mae'r traddodiad bod y corff wedi dod i Abaty Cwm-hir yn un canoloesol a chyson, ond nid oes cofnod cyfoes ohono, ac mae tai crefyddol eraill wedi'u hawgrymu. Ni chanfuwyd unrhyw fedd drwy archaeoleg.

Gosodwyd slab gwenithfaen ar y safle yn 1978 ac mae wedi dod yn fan pererindod. Bydd blodau'n ymddangos arno, yn enwedig ym mis Rhagfyr.

Wedyn

Dywedir i luoedd Glyndŵr ddifrodi'r abaty ar ddechrau'r 1400au, ac ni adferodd. Fe'i diddymwyd yn y 1530au, a'r gymuned erbyn hynny'n fach iawn.

Gwasgarwyd y cerrig, fel y digwyddai bob amser i gerrig mynachlogydd. Daeth arcêd corff eglwys Sant Idloes yn Llanidloes oddi yma, ac mae'n werth ei gweld am ei bod yn dangos yn union sut olwg oedd ar waith maen yr abaty. Aeth darnau eraill i eglwys y plwyf ac i adeiladau lleol.

Ymweld

Mae'r safle ar agor, yn rhad ac am ddim, heb staff, ym mhentref Abaty Cwm-hir i'r gogledd-ddwyrain o Raeadr Gwy. Ceir panel dehongli a llawer iawn o laswellt.

Adeiladwyd eglwys y pentref, y Santes Fair, yn 1680 a'i hailadeiladu yn 1866, ac mae'n cynnwys deunydd o'r abaty. Mae Neuadd Abaty Cwm-hir gerllaw yn adeilad Gothig Fictoraidd, mewn perchnogaeth breifat, sy'n agor o bryd i'w gilydd.

Mae'n lle tawel ac anghysbell, sef fwy neu lai yr hyn yr oedd y sylfaenwyr yn chwilio amdano.

Ffynonellau

Robinson, D. M., The Cistercians in Wales: Architecture and Archaeology 1130–1540, 2006.
Coflein (RCAHMW), record for Abbey Cwmhir.
Cadw, Cof Cymru scheduling record.
Williams, D. H., The Welsh Cistercians, 2001.
Transactions of the Radnorshire Society, on the abbey and the Llywelyn tradition.