Aber-miwl

Pentref bach yw Aber-miwl lle mae afon Miwl yn ymuno ag afon Hafren, ar y ffordd a'r rheilffordd rhwng y Drenewydd a'r Trallwng. Pan gaiff ei gofio o gwbl, fe'i cofir am bum eiliad ar hugain o ddryswch mewn iard orsaf.

26 Ionawr 1921

Un trac oedd prif reilffordd y Cambrian yma. Ar linell sengl, dim ond un trên a all fod mewn adran ar y tro, a'r system sy'n sicrhau hynny yw'r tocyn: disg fetel sy'n unigryw i'r adran honno ac a gedwir mewn peiriant ym mhob pen. Ni chaiff gyrrwr fynd i mewn i adran heb y tocyn. Dim ond un sydd yn bodoli'n gorfforol.

Y bore hwnnw yn Aber-miwl, roedd trên aros a thrên cyflym i groesi. Rhoddwyd y tocyn ar gyfer yr adran tua'r Drenewydd i'r person anghywir, yn y cwdyn anghywir, ac ni wiriodd neb beth oedd ynddo. Rhoddwyd yn ôl i yrrwr y trên aros y tocyn yr oedd newydd gyrraedd ag ef; edrychodd ar y cwdyn yn hytrach nag ar y ddisg, a chychwynnodd i mewn i adran a oedd eisoes yn cael ei defnyddio.

Tarodd y ddau drên ei gilydd benben ar gyflymder cyfunol. Bu farw dau ar bymtheg o bobl, gan gynnwys yr Arglwydd Herbert Vane-Tempest, cyfarwyddwr Rheilffyrdd y Cambrian, a oedd yn teithio ar ei reilffordd ei hun.

Pam roedd yn bwysig

Roedd system y tocyn yn gadarn. Fe'i trechwyd gan gadwyn o fethiannau gweithdrefnol bach, pob un yn ddibwys ar ei ben ei hun — bachgen dibrofiad yn cario'r cwdyn, staff yn tybio bod rhywun arall wedi gwirio, a gyrrwr na edrychodd ar y tocyn ei hun.

Newidiodd casgliadau yr ymchwiliad arferion gwaith ledled Prydain. Tynhawyd a gorfodwyd y gofyniad i'r gyrrwr archwilio'r tocyn yn bersonol a chadarnhau enw'r adran; symudwyd y peiriannau fel na ellid trosglwyddo tocynnau'n achlysurol; a dysgwyd, am bris uchel, yr egwyddor gyffredinol nad yw system ddiogelwch ond cystal â'r ddisgyblaeth o'i chwmpas.

Mae Aber-miwl yn dal i gael ei enwi mewn hyfforddiant diogelwch rheilffyrdd ganrif yn ddiweddarach. Mae'n un o'r astudiaethau achos safonol o'r modd y gall system wedi'i chynllunio'n dda fethu drwy arferion dynol yn hytrach na thrwy ei dyluniad.

Mae cofeb yn y pentref.

Gweddill y stori

Roedd Aber-miwl hefyd yn gyffordd i gangen Ceri, llinell fer i'r de-ddwyrain i Geri a agorwyd ym 1863 ac a gaeodd i deithwyr ym 1931.

Uwchlaw'r pentref i'r gogledd-orllewin mae Castell Dolforwyn, yr unig gastell a adeiladodd Llywelyn ap Gruffudd o'r newydd. Fe'i codwyd ym 1273 mewn her agored i goron Lloegr, a'i golli bedair blynedd yn ddiweddarach. Mae ganddo ei dudalen ei hun, a dyna'r prif reswm dros aros yma.

O gwmpas

Mae'r Drenewydd bedair milltir i'r de-orllewin a Threfaldwyn bedair milltir i'r dwyrain. Mae afon Hafren yn rhedeg heibio, ac mae prif reilffordd y Cambrian yn dal ar agor, er i orsaf Aber-miwl gau ym 1965.