Yr Hyn a Adeiladwyd a'r Hyn a Gymerwyd Ymaith

Rhwng tua 1859 a 1868 cafodd canolbarth Cymru rwydwaith rheilffyrdd na allai, ar unrhyw asesiad rhesymegol, ei gynnal, ac am ganrif llwyddodd fwy neu lai i wneud hynny. Yna, o fewn tua degawd, diflannodd y rhan fwyaf ohono.

Yr hyn a adeiladwyd

Y Cambrian, ar hyd dyffryn Hafren drwy'r Trallwng, y Drenewydd a Machynlleth i'r arfordir, ac yn dal yn brif reilffordd drwy'r sir.

Rheilffordd Canolbarth Cymru, o Lanidloes tua'r de drwy Raeadr Gwy, Llanfair-ym-Muallt ac Erwyd i Three Cocks, a agorwyd yn 1864, gan gysylltu dyffryn Gwy â dyffryn Hafren.

Rheilffordd Canol Cymru, o Craven Arms drwy Dref-y-clawdd, Llandrindod a Llanwrtyd i Lanelli ac Abertawe, a gwblhawyd yn y 1860au.

Rheilffordd Aberhonddu a Merthyr, dros y Bannau o Aberhonddu i'r maes glo, gyda'r ddringfa ddrwg-enwog i Dorpantau a'r twnnel uchaf ym Mhrydain ar y pryd.

A changhennau hefyd: Rheilffordd y Fan i'r mwyngloddiau plwm uwchlaw Llanidloes, cangen Ceri o Aber-miwl, rheilffordd dyffryn Llug i Lanandras, Rheilffordd y Gelli, a Rheilffordd gul y Trallwng a Llanfair.

Yr hyn a wnaeth

Ail-luniodd y sir o fewn ugain mlynedd.

Adeiladwyd Llandrindod o ddim i dderbyn yr ymwelwyr a gludid gan y trenau. Dim ond am y gallai parseli deithio y bu masnach archebu drwy'r post y Drenewydd yn bosibl. Bu farw'r fasnach borthmona, a oedd wedi cerdded gwartheg i Loegr am chwe chanrif, bron dros nos, am fod anifeiliaid a gyrhaeddai ar drên yn cyrraedd yn drymach yn hytrach nag yn ysgafnach.

Plwm o'r Fan, llechi o'r Berwyn, da byw o bob tref farchnad, a glo, coed a nwyddau gweithgynhyrchu i'r cyfeiriad arall.

Cyflymodd hefyd y gwagio. Roedd yr un rheilffyrdd a ddaeth ag ymwelwyr yn cludo pobl ifanc i'r maes glo ac i Lerpwl, gan ei gwneud yn bosibl gadael yn barhaol yn hytrach nag yn dymhorol.

Yr hyn a gymerwyd ymaith

Caeodd Rheilffordd Canolbarth Cymru i deithwyr ar ddiwrnod olaf 1962. Aeth rheilffordd Aberhonddu a Merthyr yr un pryd. Roedd y ddwy ar y rhestr yn adroddiad Beeching a gyhoeddwyd ym mis Mawrth 1963, ond roedd y cau yng nghanolbarth Cymru eisoes ar y gweill cyn iddo ymddangos. Mae'n werth dweud hynny, am fod Beeching yn cael ei feio am lawer a benderfynwyd yn gynharach.

Roedd cangen y Fan wedi bod yn cludo nwyddau'n unig ers blynyddoedd ac fe gaeodd yn 1940. Diflannodd cangen Ceri, rheilffordd dyffryn Llug a Rheilffordd y Gelli hefyd.

Y canlyniad i Aberhonddu yw'r un sy'n dal i edrych yn rhyfeddol. Nid oes gorsaf reilffordd gan dref o wyth mil o bobl, hen dref sirol Sir Frycheiniog a'r porth i barc cenedlaethol, ers 1962, ac mae'r un agosaf tua ugain milltir i ffwrdd.

Yr hyn a oroesodd, a pham

Dwy reilffordd. Y Cambrian, am ei bod yn gwasanaethu'r arfordir ac am fod y boblogaeth ar hyd dyffryn Hafren yn ddigon i'w chyfiawnhau.

A Rheilffordd Calon Cymru, pedwar trên y dydd o'r Amwythig i Abertawe drwy wlad sydd heb ddim tebyg i'r traffig sydd ei angen i'w chynnal.

Dywedir yn gyffredin iawn fod Rheilffordd Canol Cymru wedi goroesi Beeching am fod ei llwybr yn croesi nifer anarferol o etholaethau seneddol ymylol.

Yr hyn sydd ar ôl ar y tir

Llwybrau'r rheilffyrdd, sydd mewn dyffryn ym Mhowys fel arfer yn beth gwastataf a sythaf ynddo. Argloddiau, toriadau, ategweithiau pontydd a mynedfeydd twneli.

Mae llawer o adeiladau gorsafoedd wedi goroesi, y rhan fwyaf ohonynt yn dai, ac ambell un â defnydd arall — mae gorsaf Erwyd yn ganolfan grefftau ac oriel.

Mae sawl darn bellach yn llwybrau. Mae llwybr di-draffig Cwm Elan yn dilyn rheilffordd Corfforaeth Birmingham a adeiladwyd i godi'r argaeau.

A dwy reilffordd gadwedig: Rheilffordd y Trallwng a Llanfair, a Rheilffordd Mynydd Brycheiniog ar ran o hen lwybr rheilffordd Aberhonddu a Merthyr.

Y canlyniad

Mae Powys bellach yn sir lle nad yw car yn ddewisol. Y tu allan i goridor y Cambrian a gwasanaeth Calon Cymru sy'n rhedeg bedair gwaith y dydd, mae trafnidiaeth gyhoeddus yn denau ac yn teneuo ymhellach.

Mewn lle y pennwyd ei batrwm anheddu cyfan gan gyfeiriad y llwybrau, nid problem drafnidiaeth yn unig yw cael gwared ar y llwybrau. Dyma'r prif beth sydd wedi digwydd i'r rhan fwyaf o'r trefi hyn yn ystod y can mlynedd diwethaf.