Llwybrau a Symudiad

Nid oes gan Bowys ganolbwynt naturiol. Casgliad o ddyffrynnoedd sy'n rhedeg i bob cyfeiriad o ganol uchel a gwlyb, lle na fu neb erioed yn byw, yw'r sir, ac mae pob anheddiad o bwys yn sefyll lle cyfarfu dau lwybr neu lle gellid croesi afon.

Newidiwch y llwybrau ac rydych yn newid popeth. Mae llwybrau'r sir hon wedi newid bedair gwaith.

Rhydau a bylchau

Yr haen hynaf. Rhoddodd Rhyd Whyman ar afon Hafren reswm i Drefaldwyn fodoli. Mae Llanfair-ym-Muallt, Y Clas-ar-Wy, Erwyd, Y Bontnewydd-ar-Wy a'r Gelli i gyd yn fannau croesi afon Gwy. Saif Machynlleth lle mae sawl dyffryn yn cydgyfarfod wrth derfyn llanwol y Dyfi.

Mae'r bylchau'r un mor bwysig: Bwlch yr Efengyl dros y Mynyddoedd Duon, ffordd Abergwesyn tua'r gorllewin o Lanwrtyd, a'r bwlch rhwng dyffryn Wysg a Llan-gors. Mae unrhyw ffordd dros gefnen ddŵr ym Mhowys yn dilyn rhywbeth llawer hŷn na hi ei hun.

Y Rhufeiniaid

Yr haen gyntaf a beiriannwyd, ac un filwrol ydoedd. Caerau tua diwrnod o gerdded oddi wrth ei gilydd yn Y Gaer, Castell Collen, Caersŵs a Forden Gaer, wedi'u cysylltu o'r gogledd i'r de er mwyn i filwyr symud rhwng Caer a Chaerllion heb fynd o amgylch yr arfordir.

Mae'r llwybr a elwir yn gyffredinol yn Sarn Helen yn rhedeg drwy ran orllewinol y sir, ac mae darnau ohono'n gerddadwy ac yn amlwg wedi'u hadeiladu.

Porthmona

Am chwe chanrif, gwartheg yn cerdded tua'r dwyrain oedd y prif draffig. Roedd ffyrdd y porthmyn yn osgoi trefi a thyrpegau diweddarach yn fwriadol am fod y ddau'n codi tollau, felly cadwent at y tir uchel lle roedd y llwybr yn sych, y pori am ddim ac nad oedd neb yn gallu eu rhwystro.

Dyna pam maent wedi goroesi mor dda. Mae ffordd borthmyn ar fryn agored yn llwybr gwyrdd llydan, deugain neu hanner can llath ar draws, heb ffosydd na wyneb carreg.

Tyrpegau a chamlesi

O'r 1750au ymlaen cymerodd ymddiriedolaethau tyrpeg reolaeth ar y prif ffyrdd ac adeiladu'r pontydd, y cerrig milltir a'r tollbyrth sydd yno o hyd. Creasant hefyd y drwgdeimlad a arweiniodd at Derfysgoedd Beca yn y 1840au, pan allai ffermwr a gludai galch ychydig filltiroedd dalu toll sawl gwaith i bob cyfeiriad.

Daeth y camlesi ar gyfer calch a glo. Cyrhaeddodd Camlas Trefaldwyn y Trallwng yn y 1790au a'r Drenewydd yn 1819; cyrhaeddodd Camlas Brycheiniog a'r Fenni Aberhonddu tua 1800. Roedd tramffyrdd yn bwydo'r ddwy — Brinore, Llangatwg a'r Gelli — ac maent ymhlith y rheilffyrdd cynharaf yn unrhyw le yn y byd.

Y rheilffyrdd, a'u tynnu ymaith

Agorodd rheilffyrdd y Cambrian, Canolbarth Cymru a Chanol Cymru drwy'r sir yn y 1860au, gan ei hail-lunio o fewn degawd. Adeiladwyd Llandrindod o ddim i dderbyn yr ymwelwyr a gludid gan y trenau. Roedd masnach archebu drwy'r post y Drenewydd yn bodoli am fod parseli'n gallu teithio. Bu farw'r fasnach borthmona bron yn syth, am fod gwartheg a gyrhaeddai ar drên yn cyrraedd yn drymach yn hytrach nag yn ysgafnach.

Yna tynnwyd y rhan fwyaf ohono ymaith eto. Caeodd Rheilffordd Canolbarth Cymru a Rheilffordd Aberhonddu a Merthyr yn 1962. Ni fu gorsaf gan Aberhonddu, tref o wyth mil o bobl, ers hynny. Aeth canghennau'r Fan, Ceri a dyffryn Llug yn gynharach.

Yr hyn sydd wedi goroesi yw'r Cambrian ar hyd afon Hafren a Rheilffordd Calon Cymru o'r Amwythig i Abertawe, pedwar trên y dydd, drwy wlad sydd heb ddim tebyg i'r boblogaeth a fyddai'n ei chyfiawnhau.

Yr hyn y mae hynny'n ei adael

Sir lle nad yw car yn ddewisol, a lle mae trafnidiaeth gyhoeddus y tu allan i'r ddwy reilffordd sydd wedi goroesi yn denau. Croesir Powys bellach o'r dwyrain i'r gorllewin gan bobl sy'n mynd i rywle arall, ar yr A470, yr A44 a'r A483, ac yn gyffredinol nid yw'r trefi a gollodd eu cyffordd wedi dod o hyd i rywbeth yn ei lle.

Beth i chwilio amdano

Cerrig milltir a thollbyrth ar yr hen dyrpegau; adeiladau unllawr fel arfer yw'r olaf, â ffrynt onglog fel y gallai'r ceidwad weld i'r ddau gyfeiriad.

Lonydd suddedig ar y ffordd at unrhyw ryd, wedi'u treulio sawl metr i lawr.

Llwybrau gwyrdd ar y cefn dŵr, a chlystyrau o binwydd yr Alban sy'n nodi lle'r arferai'r porthmyn aros.

Llwybrau rheilffyrdd, sydd ym Mhowys fel arfer yn beth gwastataf a sythaf mewn dyffryn: argloddiau, toriadau, ategweithiau pontydd a thai gorsafoedd sydd bellach mewn gerddi.