Ffurf Tref ym Mhowys

Sefwch wrth groesffordd unrhyw dref ym Mhowys ac edrychwch ar y cynllun yn hytrach na'r adeiladau. Dim ond tri phatrwm sydd yma, ac mae pob un yn cofnodi penderfyniad gan rywun.

Wedi'i phlannu

Penderfynodd arglwydd neu frenin y byddai tref, ac fe'i gosodwyd allan ar unwaith, wrth ymyl castell, a'i phoblogi â bwrdeisiaid a dalai rent am lain o dir.

Rheoleidd-dra yw'r arwydd. Grid neu un stryd lydan â lonydd ochr bob hyn a hyn. Lleiniau hir a chul yn rhedeg yn ôl o'r ffrynt ar ongl sgwâr — lleiniau bwrdais, a rentid yn ôl pob troedfedd o ffryntiad, a dyna pam maent yn gul ac yn ddwfn. Marchnad, naill ai'n lledu'r brif stryd neu'n ofod hirsgwar.

Trefaldwyn yw'r enghraifft gliriaf yng Nghymru. Fe'i gosodwyd allan o 1223 ymlaen islaw'r castell carreg newydd, gyda grid sy'n dal yn ddarllenadwy yn y strydoedd a rhannau o furiau'r dref wedi goroesi.

Maesyfed yw'r llall, ac mae'n fwy addysgiadol am iddi fethu. Mae'r grid yno, wedi'i farcio islaw twmpath y castell, ac ni adeiladwyd ar lawer ohono erioed. Gallwch gerdded strydoedd tref ganoloesol na ddigwyddodd.

Dechreuodd Tref-y-clawdd, Llanfair-ym-Muallt a'r Gelli i gyd fel bwrdeistrefi wedi'u plannu wrth byrth cestyll, er bod twf diweddarach wedi meddalu'r cynllun.

Wedi tyfu

Dim cynllun. Eglwys, man croesi, marchnad a sefydlodd ei hun, ac adeiladu ar hyd pa ffyrdd bynnag oedd yno eisoes.

Afreoleidd-dra yw'r arwydd. Strydoedd crwm sy'n dilyn cyfuchliniau neu hen ffiniau caeau. Man agored trionglog lle cyfarfu tri llwybr, sef sut mae marchnad yn edrych pan nad oes neb wedi'i gosod allan. Ffiniau lleiniau o bob lled gwahanol. Eglwys yn y canol, yn aml mewn mynwent grwm sy'n rhagddyddio popeth o'i chwmpas.

Mae Llanidloes yn gyfuniad sy'n werth ei astudio: croesffordd gynlluniedig â'r neuadd farchnad yn y canol, a thyfiant afreolaidd o'i hamgylch.

Mae Machynlleth yn un stryd farchnad hir a llydan sydd, yn ei hanfod, yn un farchnad linellol enfawr gyda phopeth arall yn ymestyn ohoni.

Mae'r rhan fwyaf o bentrefi Powys wedi tyfu, ac mae llawer mor wasgaredig fel nad oes pentref o gwbl, dim ond eglwys a gwasgariad o ffermydd. Yn Sir Faesyfed dyna'r patrwm arferol yn hytrach na'r eithriad.

Wedi'i dyfeisio

Mae'r trydydd categori'n perthyn i'r bedwaredd ganrif ar bymtheg, a dim ond un enghraifft gyflawn sydd mewn gwirionedd.

Adeiladwyd Llandrindod o bron ddim rhwng y 1860au a 1914 i dderbyn ymwelwyr sba a gludid yno gan y rheilffordd. Mae ganddi strydoedd llydan a syth, golygfeydd wedi'u cynllunio, parc ffurfiol, a gwestai sawl llawr yn dalach na dim arall yn y sir.

Ni thyfodd dim ohoni. Fe'i hadeiladwyd yn hapfasnachol, i gyd ar unwaith, gan bobl a oedd yn disgwyl marchnad a barhaodd tua hanner can mlynedd.

Dyfeisiwyd y Drenewydd ddwywaith: yn gyntaf fel trefedigaeth ganoloesol, ac eto o ddiwedd y 1960au pan aeth Corfforaeth Datblygu Canolbarth Cymru ati i ddyblu ei phoblogaeth fwy neu lai drwy godi ystadau diwydiannol a thai. Mae'r uniad rhwng y ddwy yn amlwg iawn.

Beth i chwilio amdano

Mae lleiniau bwrdais yn goroesi fel ffiniau eiddo ymhell ar ôl i'r adeiladau newid. Edrychwch ar batrwm y gerddi cefn a'r iardiau ar fap graddfa fawr, neu o ffenestr llofft.

Y farchnad, ac a oes unrhyw beth wedi'i adeiladu yn ei chanol. Mae adeiladu yng nghanol marchnad — ynys o adeiladau — fel arfer yn golygu stondinau parhaol a drodd yn siopau parhaol, yn aml yn yr ail ganrif ar bymtheg neu'r ddeunawfed.

Lle mae'r eglwys. Os yw'n ganolog, tyfodd y dref o'i hamgylch. Os yw ar un ochr, plannwyd y dref wrth ymyl anheddiad a oedd yno eisoes.

Lonydd cefn sy'n rhedeg yn gyfochrog y tu ôl i'r prif ffryntiadau; mae gan drefi wedi'u plannu rai bron bob amser, ac anaml iawn y mae gan drefi a dyfodd rai.

Argraffiad cyntaf yr Arolwg Ordnans, sydd ar gael am ddim drwy Lyfrgell Genedlaethol yr Alban, ac sy'n dangos pob ffin lain cyn i ailddatblygu'r ugeinfed ganrif eu dileu.