Ble Mae Pobl yn Byw Bellach

Mae gan Bowys tua'r un boblogaeth ag oedd ganddi ar ddechrau'r ugeinfed ganrif. Mae'r ystadegyn hwnnw'n cuddio bron popeth sy'n ddiddorol, am fod y dosbarthiad wedi newid yn llwyr.

Gwagiodd yr ucheldiroedd. Tyfodd y trefi. Ac o'r 1960au ymlaen symudodd nifer sylweddol o bobl i mewn o Loegr, a dyna bellach y dylanwad unigol mwyaf ar olwg y sir ac ar bwy sy'n byw ynddi.

Y gwagio

Collodd plwyfi ucheldirol bobl yn ddi-dor o'r 1870au tan tua'r 1960au. Cyfuno ffermydd wnaeth y rhan fwyaf o'r gwaith: mae daliad a gynhaliai deulu yn 1900 bellach yn rhan o fusnes llawer mwy a redir gan lai o bobl â mwy o beiriannau.

Dilynodd y colledion cysylltiedig. Caeodd ysgolion pentref wrth i nifer y plant syrthio islaw'r hyn a oedd yn hyfyw. Diflannodd banciau cangen, swyddfeydd post, siopau, ysbytai bwthyn, capeli, tafarndai a gorsafoedd rheilffordd mewn dilyniant sy'n ddigalon o gyson ar draws y sir.

Yr adeiladu

Dau beth sy'n tra-arglwyddiaethu ar dai gwledig yr ugeinfed ganrif ym Mhowys.

Tai cyngor. Mae gan bob anheddiad o unrhyw faint ystâd a adeiladwyd rhwng y 1940au a'r 1970au, fel arfer ar yr ymyl, fel arfer mewn deunyddiau nad oes ganddynt ddim i'w wneud â'r hyn sydd o'u hamgylch. Fe'u beirniadir yn aml am eu golwg, ond gwnaethant ddatrys problem dai wledig wirioneddol ddifrifol, a oedd wedi cynnwys lleithder, gorlenwi a thoiledau y tu allan ymhell o fewn cof byw.

Byngalos. Datblygiad hirgul ar hyd y ffyrdd allan o bentrefi, gan mwyaf o'r 1960au i'r 1980au. Dyma'r math mwyaf cyffredin o adeilad domestig a godwyd yng nghefn gwlad Powys yn yr ugeinfed ganrif, a phrin iawn yw'r rhai sy'n ysgrifennu amdanynt.

Cafodd y Drenewydd y fersiwn fwriadol. O 1968 ymlaen aeth Corfforaeth Datblygu Canolbarth Cymru ati i wrthdroi diboblogi drwy ganolbwyntio twf mewn un dref: ystadau diwydiannol newydd, tai newydd, a tharged o ddyblu'r boblogaeth yn fras. Gweithiodd hynny i raddau helaeth o ran y rhifau, ac mae'r uniad rhwng yr hen dref a'r dref newydd yn dal yn amlwg.

Symud i mewn

O'r 1960au ymlaen, ac yn gynyddol o'r 1980au, trodd y llif i'r cyfeiriad arall. Ymddeolodd pobl i Bowys, symudasant allan o orllewin Canolbarth Lloegr, rhedeg busnesau o bell, neu ddod oherwydd y Ganolfan Dechnoleg Amgen ac aros.

Mae hynny wedi atal y boblogaeth rhag gostwng ymhellach, wedi cynnal ysgolion a siopau a fyddai fel arall wedi cau, ac wedi newid cyfansoddiad diwylliannol ac ieithyddol y sir yn sylweddol. Mewn sawl cymuned, mewnfudo o Loegr yw'r ffactor unigol mwyaf yn y dirywiad yn y Gymraeg a gofnodwyd rhwng cyfrifiadau.

Mae hefyd wedi creu'r broblem dai sy'n tra-arglwyddiaethu ar wleidyddiaeth leol bellach: mae'r bwlch rhwng enillion cyfartalog ym Mhowys a phrisiau tai cyfartalog yn un na all prynwyr tro cyntaf lleol ei bontio.

Ail gartrefi a llety gwyliau

Mae gan Bowys lai o ail gartrefi yn gyfrannol na Gwynedd neu Sir Benfro, ond mae'r crynodiadau'n sydyn. Mae gan y Gelli Gandryll, pentrefi'r Mynyddoedd Duon, dyffryn Wysg a rhannau o wlad Elan ac Efyrnwy gyfrannau digon uchel i effeithio ar niferoedd ysgolion a masnach y gaeaf.

Mae Llywodraeth Cymru wedi caniatáu i gynghorau godi premiymau treth gyngor sylweddol ar ail gartrefi ac eiddo gwag hirdymor, ac mae Powys yn eu codi. Dadleuir yn frwd yn lleol a yw hynny wedi newid ymddygiad.

Sut mae hyn yn edrych ar y tir

Pentref ag eglwys ganoloesol, capel Fictoraidd sydd bellach wedi'i addasu, ystâd o dai cyngor o'r 1950au, rhes o fyngalos o'r 1970au, ysgubor neu ddwy wedi'u trosi, a datblygiad bach diweddar o dai na all y rhan fwyaf o bobl leol eu fforddio.

Mae'r dilyniant hwnnw'n ddarllenadwy ym mron pobman ym Mhowys, ac mae'n hanes cymdeithasol cyflawn y can mlynedd a hanner diwethaf yn sefyll mewn un stryd.