Y Gaer, Aberhonddu

Ddwy filltir a hanner i'r gorllewin o Aberhonddu, ar grib isel rhwng yr Wysg a'r Ysgir, ceir y safle Rhufeinig gorau ym Mhowys.

Fe'i hadeiladwyd tua 75 OC, yn ystod yr ymgyrchoedd a ddarostyngodd y Silwriaid o'r diwedd, ac fe'i hadeiladwyd ar gyfer marchfilwyr — ala o tua phum cant o wŷr ar gefn ceffyl, sef garsiwn sylweddol a drud i gaer ategol. Mae hynny'n dweud wrthych fod y fyddin yn disgwyl trafferth yma ac yn disgwyl gorfod symud yn gyflym ar draws y wlad i'w drin.

Wheeler

Cloddiodd Mortimer Wheeler y gaer yn 1924 a 1925, yn gynnar mewn gyrfa a fyddai'n mynd ag ef i Maiden Castle, Verulamium ac yn y pen draw i ddyffryn Indus. Sefydlodd yr adroddiad a gyhoeddodd yn 1926 gynllun, dilyniant a garsiwn y gaer, ac ef yw sail yr hyn sy'n hysbys amdani o hyd.

Bu'n gweithio yma'n rhannol am mai prin iawn oedd y ddealltwriaeth bryd hynny o feddiannaeth filwrol y Rhufeiniaid yng Nghymru, a daeth Y Gaer yn un o'r safleoedd a ddiffiniodd y ffordd y dehonglwyd y ffin.

Beth sydd wedi goroesi

Darnau o'r rhagfur cerrig, ac — yn anarferol yng Nghymru — rhannau o strwythurau'r pyrth yn sefyll i uchder rhesymol. Gellir adnabod tri o'r pedwar porth. Nid yw'r adeiladau mewnol i'w gweld; mae'r tu mewn dan laswellt ac yn cael ei bori.

Cafodd y gaer ei lleihau rywbryd yn ystod ei hoes, patrwm a welir eto yng Nghastell Collen ger Llandrindod ac sy'n awgrymu bod y dalaith yn teneuo ei garsiwn wrth i ganolbarth Cymru dawelu.

Rhoddir yr enw Rhufeinig Cicucium i'r gaer yn aml.

Y darlun ehangach

Mae Y Gaer ar y ffordd sy'n rhedeg i'r gogledd tuag at Gastell Collen ac i'r de tuag at ddyffryn Wysg a'r arfordir. Mae'r bylchau rhwng caerau Powys — Y Gaer, Castell Collen, Caersŵs, Gaer Ffordun — tua diwrnod o orymdaith, ar groesfannau afonydd, ac mae'n ddatganiad mor glir ag y gellir ei gael fod Rhufain yn trin y wlad hon fel coridor i'w reoli yn hytrach na lle i'w anheddu.

Mewn tair canrif a hanner ni fu tref na fila o bwys yn unman yn yr hyn sydd bellach yn Bowys.

Mae Pen y Crug, y fryngaer o'r Oes Haearn ar y gefnen uwchlaw Aberhonddu, ychydig filltiroedd i'r dwyrain ac yn dangos bod y Rhufeiniaid yn dewis safle yr oedd pobl eraill eisoes wedi'i ddewis.

Ymweld

Mae'r gaer ar dir amaethyddol preifat gyda mynediad caniataol; holwch yn lleol cyn mynd, cadwch at y llwybr a chaewch gatiau. Nid oes maes parcio wrth y safle ac mae'r lonydd yn gul.

Mae deunydd o gloddiadau Wheeler yn Amgueddfa Brycheiniog yn Aberhonddu, sef y lle synhwyrol i ddechrau.