Carno

Pentref bach ar ran uchaf afon Hafren yw Carno, lle mae'r A470 yn dringo tua'r gorllewin tuag at Ddyfi, ac mae tri pheth tra gwahanol wedi digwydd yma.

1081

Ymladdwyd brwydr yng Ngharno ym 1081 rhwng Trahaearn ap Caradog, a oedd ar y pryd yn rheoli Gwynedd, a chynghrair o'i wrthwynebwyr.

Mae lleoliad brwydr Mynydd Carn, a ymladdwyd ym 1081 ac a enillwyd gan Gruffudd ap Cynan a Rhys ap Tewdwr, yn destun dadl, ac mae'r fan hon wedi'i chynnig ymhlith safleoedd eraill.

Mae'r eglwys wedi'i chysegru i Sant Ioan ac roedd ganddi gysylltiad hanesyddol â Marchogion yr Ysbyty, a oedd yn dal tir yn y plwyf hwn.

Laura Ashley

Ym 1961 symudodd Bernard a Laura Ashley eu busnes bach argraffu tecstilau o Lundain i Gymru, ac o 1967 ymlaen Carno oedd ei ganolfan.

Ar ei anterth cyflogai'r cwmni sawl mil o bobl ledled canolbarth Cymru, gyda Charno'n brif safle gweithgynhyrchu — argraffu, torri a gwnïo — mewn pentref o ychydig gannoedd.

Mae hynny'n werth aros arno. Am ddeng mlynedd ar hugain roedd calon gynhyrchu cwmni dylunio rhyngwladol adnabyddus mewn pentref ucheldirol yn Sir Drefaldwyn, ac am ran sylweddol o'r cyfnod hwnnw hwn oedd cyflogwr preifat mwyaf canolbarth Cymru, mewn ardal a oedd wedi bod yn colli pobl yn ddi-dor am ganrif.

Bu farw Laura Ashley ym 1985 ac mae wedi'i chladdu ym mynwent Carno. Symudodd y gweithgynhyrchu dramor a chaeodd ffatri Carno yn y 2000au.

Mae'r safle wedi'i ailddatblygu. Mae'r pentref sydd ar ôl yn llai ac yn dawelach nag ydoedd ym 1980, sy'n wrthdro i batrwm arferol Powys gan fod y dirywiad yma'n ddiweddar ac yn ddiwydiannol yn hytrach nag yn amaethyddol.

Y gwynt

Ar y bryniau uwchlaw Carno mae un o ffermydd gwynt mawr cynnar Prydain ar y tir, a gomisiynwyd yn y 1990au ac sydd wedi'i hymestyn ers hynny.

Mae llawer iawn o wynt a phrin iawn o bobl yng nghanolbarth Cymru, ac mae'r datblygiadau tyrbinau a ddeilliodd o hynny wedi bod yn ddadleuol yma ers deng mlynedd ar hugain — gyda'r dadleuon yn troi ar y dirwedd, ble mae'r trydan yn mynd, a phwy sy'n elwa. Nid yw'r ddadl honno wedi'i setlo, ac nid yw'r wefan hon yn mynd i'w setlo.

Yr hyn y gellir ei ddweud yw bod Carno bellach wedi cael tair economi allanol olynol mewn canrif: amaethyddiaeth, gweithgynhyrchu a chynhyrchu ynni, heb i'r un ohonynt fod mewn perchnogaeth leol.

O gwmpas

Mae Caersŵs bum milltir i'r dwyrain gyda'i chaer Rufeinig a'i gorsaf. Mae Llanbrynmair chwe milltir i'r gorllewin. Mae prif reilffordd y Cambrian yn rhedeg drwy'r plwyf, ac roedd toriad Talerddig, i'r gorllewin o'r fan hon, y toriad rheilffordd dyfnaf yn y byd pan agorodd ym 1863.