Rhanbarth

Dyfi a'r Bryniau Gorllewinol

Lle mae Powys yn ymestyn tua'r gorllewin i Wynedd a Cheredigion, a'r mynyddoedd yn cymryd lle'r ffermydd.

Mae ymyl orllewinol Powys yn dir uchel, gwlyb ac yn denau ei boblogaeth, yn ymestyn o Ddyffryn Dyfi tua'r de ar draws masiff Pumlumon. Dyma'r rhan o'r sir sy'n teimlo leiaf tebyg i'r gweddill.

Saif Machynlleth yn y pen gorllewinol lle mae sawl dyffryn yn cydgyfarfod, a dyna pam y cynhaliodd Owain Glyndŵr senedd yno ym 1404 yn hytrach nag yn unman arall.

Beth i chwilio amdano

Cloddio metel. Cynhyrchodd Dylife a'r gweithfeydd o'i gwmpas blwm ac arian ar raddfa a gynhaliai gannoedd o bobl mewn lleoedd sydd bellach bron yn wag. Mae'r tomennydd, y ffosydd dŵr a'r pyllau olwyn yn goroesi ar draws y rhostir agored.

Ffyrdd porthmyn. Roedd y llwybrau tua'r dwyrain allan o Geredigion a Meirionnydd yn cydgyfarfod yma, ac mae eu llinell yn aml yn gliriach nag unrhyw ffordd fodern.

Anheddu o amgylch capeli. Roedd Llanbrynmair a'r plwyfi o'i hamgylch yn gryf eu hanghydffurfiaeth a chollasant nifer fawr o bobl i ymfudo yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, yn bennaf i Ohio a Pennsylvania. Yn aml y capeli yw'r adeiladau mwyaf am filltiroedd, ac yn aml iawn y rhai gwagaf.

Ymyrraeth fodern. Mae ffermydd gwynt, blociau coedwigaeth a'r Ganolfan Dechnoleg Amgen y tu allan i Fachynlleth oll yn perthyn i'r un ganrif, ac mae pob un wedi newid golwg y tir.

Ffynonellau

Heneb — the Trust for Welsh Archaeology, Historic Landscape Character Assessments covering the Dyfi valley and the western uplands.
Coflein (RCAHMW), the national monuments record for sites within the region.
Cadw, Cof Cymru designation records for listed buildings and scheduled monuments.
British Geological Survey, 1:50,000 mapping and memoirs for mid Wales.
Montgomeryshire Collections, Powysland Club, and Bick, D. E., The Old Metal Mines of Mid Wales.