Abercraf

Saif Abercraf ym mhen uchaf Cwm Tawe, lle mae'r de diwydiannol yn dod i ben a'r wlad galchfaen yn dechrau. Oddi tano mae'r maes glo carreg; uwch ei ben mae Fforest Fawr.

Cymuned lofaol oedd y pentref. O'r bedwaredd ganrif ar bymtheg ymlaen gweithiwyd y gwythiennau lleol drwy byllau drifft a lefelau glo carreg, ac am ganrif roedd y pyllau glo'n cyflogi'r rhan fwyaf o'r dynion yma. Maent wedi mynd, a'r hyn sydd ar ôl yw pentref o dai teras mewn cwm sy'n wyrddach nag y bu.

Yr iaith

Mae Abercraf, fel Ystradgynlais dair milltir i lawr y cwm, ymhlith y lleoedd mwyaf Cymraeg eu hiaith ym Mhowys.

Mae'r rheswm yn ddiwydiannol yn hytrach nag yn wledig. Denodd y maes glo ei weithlu o ardaloedd Cymraeg — Sir Gaerfyrddin, Ceredigion ac ucheldiroedd Sir Frycheiniog — yn hytrach nag o Loegr, a gweithredai'r capeli a'r undebau drwy gyfrwng y Gymraeg am dair cenhedlaeth.

Mae nodwedd dafodieithol leol yn werth ei gwybod: mae ardal dafodiaith y Wenhwyseg, neu'r dafodiaith dde-ddwyreiniol, yn ymestyn i fyny'r cwm hwn, ac mae'r Gymraeg a siaredir yma'n amlwg wahanol i'r Gymraeg ddeugain milltir i'r gogledd yn Sir Drefaldwyn.

Yr ogofâu

Filltir i'r gogledd o'r pentref mae afon Tawe yn torri drwy'r calchfaen, gyda chanlyniadau helaeth.

Darganfuwyd Dan yr Ogof ym 1912 gan ddau frawd lleol, Jeff a Tommy Morgan, a aeth i mewn mewn cwrwgl â chanhwyllau. Agorodd i'r cyhoedd ym 1939 ac erbyn hyn mae'n gweithredu fel Canolfan Ogofâu Arddangos Genedlaethol Cymru, gyda thair ogof yn hygyrch.

Mae hefyd, yn anochel, yn safle â nifer fawr o ddeinosoriaid concrit yn y cae y tu allan. Penderfyniad masnachol o'r 1980au oedd hwnnw, sydd bellach yn rhan o'r lle, ac mae'n cuddio'r ffaith bod y system ogofâu ei hun yn wirioneddol ryfeddol.

Mae Ogof Ffynnon Ddu, yr ochr arall i'r cwm, ymhlith systemau ogofâu dyfnaf Prydain ac yn Warchodfa Natur Genedlaethol. Dim ond ogofwyr sydd â chaniatâd a gaiff fynd iddi.

Craig-y-nos

Ddwy filltir i fyny'r cwm mae Castell Craig-y-nos, a brynwyd ym 1878 gan Adelina Patti, soprano enwocaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Adeiladodd theatr breifat ynddo a bu'n byw yno am ddeugain mlynedd.

Ar ôl ei marwolaeth daeth yn sanatoriwm twbercwlosis, ac yna'n ysbyty, a bu cenedlaethau o blant o gymoedd de Cymru'n treulio cyfnodau hir yno. Mae'r parc gwledig yn ei dir ar agor ac am ddim.

Mae'r dilyniant hwnnw — encilfa cantores opera, sanatoriwm TB, parc gwledig — yn ddarn hynod Gymreig o hanes, ac nid yw'n adnabyddus iawn y tu hwnt i'r ardal gyfagos.