Mynydd Epynt, 1940

Yng ngwanwyn 1940 cyflwynodd y Swyddfa Ryfel rybudd i ffermydd Mynydd Epynt. Roedd ganddynt tan yr haf i fynd.

Y ffigurau arferol yw pum deg pedwar o ffermydd a thua dau gant o bobl. Daeth y tir yn Ardal Hyfforddi Pont Senni, ac felly y mae o hyd. Mae tanio byw yn parhau arno'r rhan fwyaf o wythnosau'r flwyddyn.

Beth oedd yno

Mae Epynt yn dir uchel, crwn, gwlyb rhwng yr Wysg ac Irfon, y math o wlad sy'n edrych yn wag o ffordd ac nad yw felly. Roedd yn cynnal ffermydd mynydd, defaid yn bennaf, a weithid gan deuluoedd a fu ar yr un daliadau ers cenedlaethau. Roedd ganddo gapel, Y Babell. Roedd ganddo dafarn y porthmyn. Roedd, a dyma'r rhan sy'n bwysig, bron yn gyfan gwbl Gymraeg ei iaith, ar ymyl orllewinol ffin iaith a fu'n encilio o'r dwyrain i'r gorllewin am ddwy ganrif.

Symudodd y clirio'r gymuned mewn un tymor. Ailgartrefwyd rhai teuluoedd gerllaw; ni chafodd llawer eu hailgartrefu a chawsant eu gwasgaru. Gadawyd y capel. Symudodd llinell yr iaith sawl milltir i'r gorllewin ac ni symudodd yn ôl.

Pam nad stori ryfel yn unig yw hi

Roedd meddiannu tir yn gyffredin yn 1940 ac roedd llawer ohono dros dro. Ni ddychwelwyd Epynt. Mae'r Weinyddiaeth Amddiffyn yn dal tua 31,000 erw, ac mae'r ardal hyfforddi'n un o'r mwyaf ym Mhrydain.

Mae hynny'n gwneud Epynt yn rhywbeth mwy lletchwith nag atgof o'r rhyfel. Mae'n newid parhaol i ddaearyddiaeth ddynol Powys, a gyflawnwyd gan y wladwriaeth ar boblogaeth Gymraeg ei hiaith, ac nid yw erioed wedi cael y cyfrif cyhoeddus a gafodd boddi Capel Celyn yn y 1960au yn y pen draw. Mae'n fwy adnabyddus yn Gymraeg nag yn Saesneg, sy'n dweud rhywbeth am bwy sydd wedi gwneud y cofio.

Beth sy'n goroesi

Ffermydd adfeiliedig ledled y maes, y rhan fwyaf wedi'u cofnodi ar Coflein a dim un ohonynt yn hygyrch heb ganiatâd. Mae capel Y Babell wedi'i adfer ac fe'i defnyddir ar gyfer ambell wasanaeth. Mae cofeb wrth y Drovers' Arms.

Mae Llwybr Epynt, llwybr ceffylau caniataol, yn rhedeg mewn cylch o amgylch ffin yr ardal hyfforddi — tua deugain milltir ohono — a hwn yw'r unig ffordd gyfreithlon i'r rhan fwyaf o bobl weld y tir. Rheolir mynediad ac mae'n dibynnu ar amserlenni tanio. Gwiriwch cyn mynd, a chymerwch y baneri coch o ddifrif.