Llangynog

Mae'r ffordd i fyny dyffryn Tanat yn dod i ben yn Llangynog, dan glogwyn Craig Rhiwarth, ac nid oes ffordd allan heblaw dros y Berwyn.

Ni rwystrodd y safle pen ffordd hwn y lle rhag bod, am oddeutu deng mlynedd ar hugain yn gynnar yn y ddeunawfed ganrif, yn un o ardaloedd cynhyrchu plwm mwyaf Prydain.

Y plwm

Gweithiwyd y mwyngloddiau yma o'r ail ganrif ar bymtheg a chyrraedd eu hanterth yn yr 1720au a'r 1730au dan ystâd Powis, a oedd yn berchen arnynt ac yn gwneud swm mawr iawn o arian ohonynt. Cludid y mwyn mewn certiau i lawr y dyffryn ac yn y pen draw i'r gweithfeydd mwyndoddi.

Daeth y gweithlu o bob rhan o ganolbarth Cymru a thu hwnt, a thyfodd y pentref cyn crebachu eto wrth i'r tir cyfoethocaf gael ei weithio allan.

Yn ddiweddarach chwarelwyd llechi ar yr un mynydd, a chadwodd hynny rywfaint o gyflogaeth hyd at yr ugeinfed ganrif.

Mae caer o'r Oes Haearn ar ben Craig Rhiwarth, un o'r rhai mwyaf yn y sir, felly mae pobl wedi bod yn canfod rhesymau dros fod ar y bryn hwnnw ers ymhell dros ddwy fil o flynyddoedd.

Beth i chwilio amdano

Llawer iawn o domenni gwastraff ar y llethrau uwchlaw'r pentref. Llethrau chwareli. Ceuffyrdd a lefelau wedi'u gyrru i'r graig. Adeiladau adfeiliedig a lloriau prosesu.

Mae'r rhybuddion arferol yn berthnasol, ac yn gryf iawn yma: siafftiau, ceuffyrdd ansefydlog, a gwastraff plwm na ddylid ei drin. Arhoswch ar y llwybrau.

Pennant Melangell

Ddwy filltir i fyny'r cwm ochr i'r gorllewin mae un o eglwysi mwyaf rhyfeddol Cymru.

Eglwys fechan ym mhen draw cwm pen ffordd yw Pennant Melangell, ac ynddi mae cysegrfa adferedig Santes Melangell, strwythur o'r ddeuddegfed ganrif a'r gysegrfa Romanésg gynharaf sydd wedi goroesi yng ngogledd Ewrop. Fe'i datgymalwyd adeg y Diwygiad Protestannaidd, adeiladwyd ei cherrig i mewn i adeiladwaith yr eglwys, ac fe'i hailosodwyd yn yr ugeinfed ganrif.

Dywedir bod Melangell yn dywysoges Wyddelig a ffodd i'r cwm i fyw fel meudwy, ac iddi gysgodi ysgyfarnog rhag helfa tywysog, ac yna gwrthododd y cŵn symud ymlaen a rhoddodd y tywysog y cwm iddi yn noddfa.

Mae'r cwm yn dawel, mae'r yw yn y fynwent yn hen iawn, ac mae'n un o'r ychydig iawn o leoedd ym Mhowys y mae pobl yn dal i'w ymweld fel pererinion yn hytrach nag fel twristiaid.

Heddiw

Pentref bach â thafarn, wrth droed y Berwyn ac ar ddechrau'r daith gerdded i fyny at Gadair Berwyn a Moel Sych. Mae'r ffordd dros y mynydd i'r Bala yn ysblennydd ac yn cau'n aml yn y gaeaf.