Rhanbarth

Berwyn a Thanat

Y gornel ogledd-ddwyreiniol: dyffrynnoedd dwfn yn rhedeg oddi ar gadwyn y Berwyn, pentref dan ddŵr, a'r man lle cafodd y Gymraeg ei Beibl.

Tri dyffryn — Tanat, Efyrnwy a Chain — yn rhedeg i'r de-ddwyrain oddi ar gadwyn y Berwyn tua gwastadedd Hafren. Maent yn serth ac yn gaeedig wrth eu pennau, ac yn agored ac amaethyddol wrth eu cegau.

Llanfyllin yw'r dref farchnad. Ym Meifod y mae un o safleoedd eglwysig cynnar pwysicaf Cymru. Yn Llanrhaeadr-ym-Mochnant y cyfieithodd William Morgan y Beibl i'r Gymraeg; fe'i cyhoeddwyd ym 1588, a gwnaeth fwy i ddiogelu'r iaith na dim arall yn ei hanes.

Beth i chwilio amdano

Plwm a llechi. Roedd Llangynog ym mhen uchaf Dyffryn Tanat ymhlith ardaloedd plwm cyfoethocaf Cymru yn y 1720au, a chloddiwyd llechi yno'n ddiweddarach. Mae creithiau'r gwaith i'w gweld o hyd ym mhen y dyffryn.

Llyn Efyrnwy. Dymchwelwyd pentref Llanwddyn a'i foddi yn y 1880au er mwyn cyflenwi Lerpwl. Mae'r argae, y tŵr hidlo a'r pentref newydd oddi tano oll yn rhan o'r un weithred.

Eglwysi clas. Mae amgaead Meifod yn cadw siâp safle mynachaidd cynnar o fath sy'n rhagddyddio'r gyfundrefn blwyfol yn llwyr.

Pistyll Rhaeadr, y rhaeadr un disgyniad uchaf yng Nghymru, ym mhen uchaf Dyffryn Tanat.

Ffynonellau

Heneb — the Trust for Welsh Archaeology, Historic Landscape Character Assessments covering the Tanat and Vyrnwy valleys and the Berwyn.
Coflein (RCAHMW), the national monuments record for sites within the region.
Cadw, Cof Cymru designation records for listed buildings and scheduled monuments.
British Geological Survey, 1:50,000 mapping and memoirs for mid Wales.
Montgomeryshire Collections, Powysland Club, available through Welsh Journals Online.