Canllaw

Olrhain Teulu ym Mhowys

Enwau patronymig, dyrnaid o gyfenwau a rennir gan hanner y sir, a chofnodion wedi'u rhannu rhwng eglwys a chapel. Mae gan achyddiaeth Gymreig rwystrau penodol a ffynonellau penodol.

Mae hanes teuluol Cymreig yn anos na hanes teuluol Seisnig am ddau reswm penodol, ac yn haws mewn un ffordd na ddisgwylir gan lawer.

Problem y cyfenw

Cyn tua 1700, ac yn llawer diweddarach yn yr ucheldiroedd, defnyddiai Cymru enwau patronymig yn hytrach na chyfenwau sefydlog. John ap Rhys oedd dyn — John, mab Rhys — a David ap John oedd ei fab. Newidiai'r enw bob cenhedlaeth.

Daeth cyfenwau sefydlog yn raddol, dan bwysau cyfreithiol a gweinyddol Lloegr, drwy rewi enw patronymig. Dyna pam mae cymaint o bobl yng Nghymru o'r enw Jones, Davies, Williams, Evans, Roberts, Hughes, Owen, Morgan, Lewis a Price.

Y canlyniad mewn plwyf ym Mhowys yw y gall fod pedwar John Davies digyswllt o oedran tebyg mewn un gymuned, a'r holl waith yw gwahaniaethu rhyngddynt.

Yr hyn sy'n helpu: enwau ffermydd. Byddai cymdeithas wledig Gymraeg yn adnabod pobl wrth eu daliad — John Davies, Cefn Coch — ac mae'r arfer hwnnw'n ymddangos mewn cofrestrau, ewyllysiau, cofnodion capeli ac ar gerrig beddau. Y fferm yn aml yw'r unig ddull adnabod dibynadwy a gewch, ac mae'n aml yn fwy sefydlog na'r cyfenw.

Problem yr eglwys a'r capel

Erbyn 1851 roedd tua thri chwarter addolwyr Cymru'n anghydffurfwyr. Felly mae cofrestrau plwyfi Anglicanaidd yn cofnodi lleiafrif o'r boblogaeth ar gyfer bedyddiadau a phriodasau.

Mae hyn yn effeithio llai ar gladdedigaethau, am nad oedd gan gapeli eu mynwentydd eu hunain yn aml a byddent yn defnyddio mynwent y plwyf, ac am fod cofrestru sifil o 1837 ymlaen yn cofnodi pawb.

Beth mae hyn yn ei olygu'n ymarferol: os yw teulu'n diflannu o gofrestr y plwyf ar ôl tua 1780, mae'n debyg nad ydynt wedi symud. Maent wedi mynd i'r capel. Chwiliwch am gofnodion yr enwad perthnasol, sydd wedi'u rhannu rhwng Archifau Powys, y Llyfrgell Genedlaethol, ac mewn rhai achosion yn dal gyda'r capel neu'r corff a'i holynodd.

Cedwir cofrestrau anghydffurfiol a ildiwyd i'r Cofrestrydd Cyffredinol yn 1837 a 1857 yn yr Archifau Gwladol ac maent wedi'u digideiddio.

Y drefn i weithio ynddi

Cofrestru sifil o 1837. Genedigaethau, priodasau a marwolaethau. Mae'r mynegeion ar-lein; codir tâl am dystysgrifau.

Cyfrifiadau 1841 i 1921. Y ffynhonnell unigol fwyaf defnyddiol. Mae'n rhoi cyfansoddiad yr aelwyd, oedrannau, mannau geni a galwedigaethau bob deng mlynedd. Ym Mhowys mae hefyd yn rhoi enw'r fferm, sef eich dull adnabod.

Cofrestrau plwyfi a thrawsgrifiadau'r esgob. Copïau blynyddol a anfonid i'r esgobaeth yw'r trawsgrifiadau, ac maent yn aml yn goroesi lle nad yw'r gofrestr wreiddiol. Ar gyfer Powys maent yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Cofrestrau anghydffurfiol, fel uchod.

Ewyllysiau a phrofiant. Cyn 1858 aeth profiant Cymru drwy'r llysoedd consistori ac mae'r cofnodion yn y Llyfrgell Genedlaethol. Ni chânt eu defnyddio ddigon ac maent yn enwi perthnasau, daliadau ac eiddo'n fanwl.

Y ffynonellau y mae pobl yn eu hanghofio

Archwiliadau setliad. Dan gyfraith y tlodion, roedd yn rhaid i berson a geisiai gymorth sefydlu pa blwyf oedd yn gyfrifol amdano, a olygai roi datganiad ar lw am ei fywyd gwaith — lle cafodd ei eni, ei brentisio, ei gyflogi a'i briodi, a ble y bu'n byw ac am faint.

I deulu tlawd, dyma'r ddogfen unigol gyfoethocaf sy'n bodoli yn aml, ac mae cofnodion y rhan fwyaf o undebau Powys yn Archifau Powys. Ychydig iawn sydd wedi'i ddigideiddio.

Cofrestrau derbyn a chrefydd y tlotai, yn yr un ystorfa.

Dosraniadau'r degwm o'r 1840au. Pob cae yn y plwyf, gyda'i berchennog a'i ddeiliad wedi'u henwi. Mae'n gosod eich teulu ar ddarn penodol o dir.

Llyfrau log a chofrestrau derbyn ysgolion, sy'n enwi plant, rhieni a chyfeiriadau.

Cerrig beddau. Gweler darllen mynwent. Maent yn cofnodi perthnasau, galwedigaethau, ymfudo ac, ym Mhowys, yr iaith a ddefnyddiai eich teulu.

Papurau Newydd Cymru Ar-lein. Cyn 1919, am ddim, yn chwiliadwy, yn y ddwy iaith. Teyrngedau, adroddiadau llys, arwerthiannau, damweiniau a hysbysiadau capeli.

Os ymfudasant

Anfonodd Powys bobl i Ohio, Pennsylvania, Wisconsin, Patagonia ac Awstralia mewn niferoedd, yn enwedig o'r plwyfi ucheldirol ac yn arbennig o Lanbrynmair a'r ardaloedd cyfagos.

Mae cofnodion capeli'n aml yn nodi ymadawiadau, ac weithiau argraffwyd y llythyrau a anfonwyd adref mewn cyfnodolion Cymraeg. Gellir chwilio'r cyfnodolion hynny drwy Gylchgronau Cymru Ar-lein.

Ble i fynd

Archifau Powys, Llandrindod, ar gyfer unrhyw beth ar lefel y sir: cyfraith y tlodion, sesiynau chwarter, ysgolion ac ystadau.

Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth, ar gyfer cofnodion plwyfi, profiant, y degwm, llawysgrifau a chasgliadau ystadau.

Mae gan y ddau staff sy'n delio â hyn bob dydd ac a fydd yn arbed oriau i chi. Ewch â phlwyf penodol, cyfenw penodol a degawd penodol yn hytrach na choeden deulu a gobaith.