Rhanbarth

Y Mynyddoedd Duon

Cribau hir cyfochrog, dyffrynnoedd dwfn a sych, a ffin sydd wedi symud gymaint o weithiau fel nad oes neb yn gwbl sicr ble mae'r ffin ddiwylliannol.

Pedair crib hir yn rhedeg o'r gogledd-orllewin i'r de-ddwyrain, wedi'u gwahanu gan ddyffrynnoedd sy'n drawiadol o sych i Gymru. Mae'r Mynyddoedd Duon yn pontio ffin Powys a Sir Fynwy ac yn pwyso'n erbyn Swydd Henffordd i'r dwyrain, sy'n golygu nad llinell yw'r ffin yma ond parth sydd efallai ddeng milltir o led.

Mae Talgarth a'r Gelli Gandryll yn angori'r ymyl ogleddol. Saif Crucywel yn y gornel dde-orllewinol.

Beth i chwilio amdano

Tai hirion. Carreg yw'r traddodiad brodorol yma, gyda fframiau cyplog a'r tŷ a'r beudy o dan yr un to. Mae digon ohonynt wedi goroesi yn y dyffrynnoedd i'r patrwm ddod yn amlwg ar ôl gweld dau neu dri.

Ffin yr iaith. Collodd Sir Faesyfed i'r gogledd y Gymraeg bron yn llwyr; daliodd y dyffrynnoedd i'r de a'r gorllewin ati'n llawer hwy. Mae'r Mynyddoedd Duon yn gorwedd yn union ar draws y newid, ac mae cymeriad yr enwau lleoedd yn newid yn amlwg o un dyffryn i'r nesaf.

Llyn Syfaddan ar yr ystlys ogledd-orllewinol, sy'n cynnwys yr unig grannog yng Nghymru a safle brenhinol dyddiedig teyrnas Brycheiniog.

Ffynonellau

Heneb — the Trust for Welsh Archaeology, Historic Landscape Character Assessments covering the Black Mountains.
Coflein (RCAHMW), the national monuments record for sites within the region.
Cadw, Cof Cymru designation records for listed buildings and scheduled monuments.
British Geological Survey, 1:50,000 mapping and memoirs for mid Wales.
Brycheiniog, journal of the Brecknock Society and Museum Friends.